باسمه تعالي

نمونه سئوالات كتاب جديد التأليف معارف اسلامي(1) پيش دانشگاهي از درسهاي سوم و چهارم

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

الف)صحيح يا غلط بودن جملات زير را مشخص نمائيد:

1. ثمره و ميوه ي توحيد ذاتي و افعالي ، توحيد در عبادت است.  (ص)   (غ)

2. شخصيت انسان موحد ، شخصيتي يگانه در جهت پرستش و عبوديت خداست.  (ص)  (غ)

3. هرقدركه انسان بتواند خودرا تربيت كند وكشش دروني خودرا درجهت خدا سامان دهد،آرامش او كمتر مي شود .(ص)(غ)

4. بعد اجتماعي توحيد عملي ، تنها با تشكيل حكومت و نظام اسلامي تحقق پيدا مي كند.  (ص)  (غ)

5. بعد اجتماعي توحيد عملي به معناي يكپارچه شدن نظام اجتماعي درجهت خداوند واطاعت همه جانبه از اوست. (ص(غ)

6. انسان مشرك،فردي چند شخصيتي با جهت گيريهاي متفرق ودرخدمت معبودهاي دروني وبيروني گوناگون است.(ص (غ)

7. توحيد ، محور و روح زندگي ديني و شرك ، محور و روح زندگي آرماني است  .  (ص)  (غ)

8. جوهره ي بت پرستي وشرك،خدا را مقصود ومعبود ندانستن و ساخته هاي او را مقصود ومعبودگرفتن مي باشد. (ص) (غ)

9. دين و صراط مستقيم همان بندگي خداوند و عبوديت اوست و مرتبه ي انسان به ميزان راه يابي او به صراط مستقيم و پيروي از دين خداوند بستگي دارد.  (ص)  (غ)

10. اخلاص در بندگي و توحيد عبادي به معناي يگانه شدن انسان براي خداوند است.  (ص)  (غ)

11. زندگي انسان موحد، صحنه ي تلاشي توقف ناپذير براي طي مراتب اخلاص در بندگي خداوند است.  (ص)  (غ)

12. ثمره ي توحيد عبادي،احساس لذت واقعي از زندگي خود وكسب زيبايي هاي معنوي و دوري از فساد است. (ص)  (غ)

13. اولين قدم براي  ورود به بندگي و صراط مستقيم « عمل صالح » است.  (ص)  (غ)

14. حقيقت اسلام ، تسليم بودن در برابر حق است و بزرگ ترين حق هم سخن خداوند و راهنمايي هاي اوست. (ص)  (غ)

15. يكي از راه هاي بسيار مؤثر براي تقويت عبوديت و توحيد عملي ، توجه مداوم به معاد و روز حساب است.  (ص)  (غ)

16. هرقدر كه معرفت وايمان انسان به خداوند بيشتر شود،انگيزي ي ما براي عبوديت وبندگي نيز افزايش مي يابد. (ص) (غ)

17. مهم ترين شرط ، در درستي و ارزشمندي نماز هر فرد ، انجام آن با حضور قلب است.  (ص)  (غ)

18. طي مراتب بندگي ، تنها با برنامه هاي فردي مانند عبادت ، افزايش معرفت و حق پذيري حاصل مي شود.  (ص)  (غ)

19. به هر ميزان كه انسان تلاش كند به كارهاي خود جهت الهي بدهد، در عبوديت به مقام بالاتر مي رسد.  (ص)  (غ)

20. نماز در ميان مناجات ها و دعاها  و راز و نيازهاي با خداوند ، جايگاه ويژه اي دارد.  (ص)  (غ)

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ب)گزينه هاي صحيح را انتخاب نمائيد:

1.      مفهوم آيه ي شريفه ي « إِنّ اللهَ رَبِّي وَ رَبّكُمْ فَأعْبُدُوهُ » كدام است؟

الف)توحيد عملي ثمره ي توحيد در ربوبيّت است.             ب)توحيد افعالي ثمره ي توحيد در عبادت است.

ج)توحيد در ربوبيّت ثمره ي توحيد نظري است.               د)توحيد در ربوبيت ثمره ي توحيد افعالي است.

2.      عبارت قرآني « … وَإِجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ » بيانگر كدام مفهوم مي باشد؟

الف)نفي ولايت طاغوت و شرك عملي                           ب)نفي ولايت طاغوت و شرك نظري

ج)پذيرش توحيد عبادي                                           د)پذيرش توحيد نظري

3.      آيه ي شريفه ي « وَ مَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا اِلهَاً وَاحِدَاً » به كدام مراتب توحيد اشاره دارد؟

الف)توحيد صفاتي             ب)توحيد افعالي               ج)توحيدذاتي                  د)توحيدعملي

 

4.      اوّلين قدم براي ورود به بندگي و صراط مستقيم ……… است.

الف)حق پذيري               ب)عمل صالح                  ج)توجه به معاد                د)راز و نياز با خدا

5.      مهم ترين شرط ، در درستي و ارزشمندي نماز هر فرد ، انجام آن با ……….. است .

الف)واجبات نماز              ب)حضور قلب                  ج)مستحبات نماز               د)قرائت زيبا و صحيح

6.       توحيد عملي يك راه پيش رونده و استواري است كه انسان را به ………….. مي رساند.

الف)باورهاي ديني             ب)پرستش خداوند            ج)قرب الهي                     د)حقيقت جويي  

 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

پ)هر عبارت قرآني كدام پيام را دنبال مي نمايد:

1.« وَ لاتَدْعُ مَعَ اللهِ اِلهاً ءاخَرَ »                          الف)فاني بودن همه ي امور غير خدايي جزء ذات او.

2.« لَوْ كُنَا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ مَا كُنّا فِي أَصحَابِ السّعِيرِ»  ب)نفي شرك در عبادت و پرستش .

3.« الّذينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَهُمْ سُبُلَنَا »                 ج)تأثير عمل صالح و مجاهدت(درراه خدا)در بهره مندي از هدايت الهي.

4.« كُلُ شَيءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ »                          د)ضرورت تبعيت از عقل و روحيه ي حق پذيري .

5.« أَقِمِ الصّلاهَ لِذِكْرِي »                                  و)توحيد عبادي عين راه مستقيم است.

6.« وَ أَنِ أعْبُدُونِي هَذا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ »                 ه)نماز مصداقي از ياد خدا در قلب است.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ت)آيات:

1.      « لا إِلهَ إِلا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمّا يُشْرِكُونَ ……………………………….. (ترجمه و پيام آيه)».

2.      « … وَ إِلَي اللهِ عَاقِبَهُ الأُمُورِ ……………………………….. (ترجمه)».

3.      آيه ي شريفه ي « … فأعبدُوهُ هَذا صِراطٌ مُستَقِيمٌ » بيانگر كدام مراتب توحيد مي باشد؟

4.      آيه ي شريفه ي « إِنّ اللهَ رَبِي وَ رَبُكُمْ فَأعْبُدُوهُ » به چه رابطه اي توحيدي اشاره دارد؟

5.      آيه ي شريفه ي « وَ سَارِعُوا إِلي مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِكُمْ » حاوي چه پيامي است؟

6.        آيه ي شريفه ي « اَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي ءَادَمَ أَنْ لاتَعْبُدُوا الشَيْطَانَ   … » به چه ميثاقي اشاره دارد؟ 

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ث)جاهاي خالي را تكميل نمائيد:

1. طبق فرمان الهي ، اطاعت رسول گرامي او و جانشينان آن رسول گرامي لازمه ي ………….. است ، زيرا …………

……………………. مي رسد و بدون ……………………………. ممكن نيست.

2. در سايه ي نظام اسلامي و اطاعت از رهبري آن ، جامعه …………… قرار مي گيرد و………… جاري مي شود.

3. ………. ، محور و روح زندگي ديني و ……… ، محور و روح زندگي غير ديني در بعد فردي و اجتماعي است.

4. براي اين كه توحيد نظري، ميوه ي خود را بدهد و توحيد عملي به بار بنشيند، بايد توحيد نظري از مرحله ي ……………. به مرحله ي …………….. برسد و اعتقاد به توحيد ذاتي و افعالي در ………. تثبيت شود.

5. دين و صراط مستقيم همان ……………. است و ……………. با قرار گرفتن در ………….. محقق مي شود.

6. حقيقت اسلام ………………………. است ، و بزرگ ترين سخن حق ، سخن  …………………… است.

7. قرآن كريم غالباً ايمان را قرين ………….. معرفي مي كند.

8. به هر ميزان كه انسان در مسير بندگي خدا پيش روي كند، ……………. او بيشتر ، مقامش ………………. و ……………………. است.

9. افراد حق پذير ، تابع ………… خودشان هستند و كساني كه به جاي پيروي از ……… در تصميم گيري ها ، از ………………  پيروي مي كنند، راه …………………. بسته اند.

10. دانشمندان ، بزرگ ترين عظمت را در همين ……………………….. مي دانند و به همين علت توجه بزرگ ترين دانشمندان جهان را به حضور………… و وابستگي خلقت به او جلب كرده و به ……………….. واداشته است.

11. يكي از راه هاي بسيار مؤثر براي تقويت عبوديت و توحيد عملي ، ………………… است و سبب مي شود كه در وادي عبوديت هميشه خود را …………………………. نگاه داريم.

12. طي مراتب بندگي تنها با برنامه هاي فردي مانند عبادت ، افزايش معرفت و   …  حاصل نمي شود ، بلكه با …..……

………… است و به همين دليل بايد اين حس را تقويت كنيم و براي تحقق  …… .. و ……….. در جامعه بكوشيم.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ج)به سئوالات زير پاسخ كوتاه بدهيد:

1.      توحيد در عبات به چه معناست؟

2.      ميوه و ثمره ي توحيد ذاتي و افعالي چيست؟

3.      شرك عملي را تعريف كنيد.

4.      مراتب شرك عملي را نام ببريد.

5.      خداوند در قرآن كريم، درباره ي انسان مشرك چه تشبيهي بكار برده است؟

6.       حضرت يوسف (عليه السلام) درباره ي انسان گرفتار شرك عملي چه مي فرمايد؟

7.      بعد اجتماعي توحيد عملي به چه معناست؟

8.      بعد اجتماعي توحيد عملي تنها در چه صورتي محقق مي شود؟

9.      تفاوت توحيد نظري و توحيد عملي چيست؟

10. مفهوم بيت « جمال يار ندارد نقاب و پرده ولي       غبار ره بنشان تا نظر تواني كرد » چيست؟

11. جوهره ي بت پرستي را نام ببريد.

12. ريشه ي بت پرستي و شرك جديد چيست؟

13. راه هاي پيشنهادي براي رسيدن به حقيقت بندگي را نام ببريد.

14. پيامبر اسلام(صلي الله عليه و آله) درباره ي تقويت مسئوليت اجتماعي چه چيزي فرمودند؟

15. تمرين ياد خدا در نماز چه آثاري به همراه دارد؟

16. حضور قلب در نماز به چه معناست؟

17. آثار نيايش با خداوند و عرض نياز به پيشگاه او چيست؟

18. توجه به معاد چه دستاوردي به دنبال دارد؟

19. چهار ثمره و ميوه ي توحيد عبادي و اخلاص در بندگي را نام ببريد.

20. اخلاص در بندگي به چه معناست؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

چ)به سئوالات تشريحي زير پاسخ كامل بدهيد:

1.      چگونه توحيد عملي ميوه و ثمره ي توحيد ذاتي و افعالي است؟ شرح دهيد.

2.      بعد فردي و بعد اجتماعي توحيد عملي را با يكديگر مقايسه كنيد.

3.      آيا جلوه هاي بت پرستي و شرك در جوامع كنوني ما به چشم مي خورد؟ توضيح دهيد.

4.      چگونه مي توان روحيه ي حقّ پذيري را در خود تقويت كرد؟ شرح دهيد.

5.      توجه مداوم به معاد و روز حساب در چه صورتي در تقويت عبوديت و توحيد عملي مؤثر است؟

6.       به نظر شما با انجام چه اعمالي مي توان در مسير عبوديت به كارهايمان جهت الهي بدهيم؟   

7.      گروه« مرجئه » داراي چه تفكري بودند؟ ائمه ي اطهار(عليم السلام) در مقابل تفكر آن ها چه موضع گيري كردند؟

8.      آيه ي شريفه ي « والذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهِديَنَهُمْ سُبُلَنَا وَ إِنّ اللهَ لَمَعَ المُحْسِنِينَ » به كدام راه هاي مسير بندگي اشاره

دارد؟ به انسان هاي پر تلاش در اين مسير چه نويدي مي دهد؟

9. با ذكر دو مقدمه از توحيد ذاتي و افعالي ، نتيجه گيري كنيد كه « تنها وجود شايسته ي پرستش و بندگي خداست و

 بايد او را اطاعت كرد»(توحيد عملي) .

10. با عنايت به آيه ي شريفه ي « إِنّ اللهَ رَبِّي وَ رَبُكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ » رابطه ي ميان توحيد افعالي و توحيد

 عملي را بررسي كنيد.

11. آيه ي شريفه ي « إِنَّما يَخْشَي اللهَ مِنْ عِبَادِهِ العُلَمَاءُ » به كدام يك از جهت گيري هاي زندگي فردي و اجتماعي در عصر

حاضر پاسخ مي دهد؟(پذيرش جهت گيري توحيدي در نظر و عقيده و عدم پيروي در عمل) شرح دهيد.

12. آيه ي شريفه ي « وَ سَارِعُوا إِلَي مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَ جَنَهٍ عَرْضُهَا السَمَاوَاتُ وَ الأَرْضُ  . … » در ارتباط با كدام راه هاي پيش روي در مسير بندگي مي باشد؟ هشدار قرآن كريم در اين رابطه چه مي باشد؟

 

 

 

     

 

         جواب به سوالات شرعی

س1) غنا به چه می گویند ؟ آیا حرام است ؟ در دعا و قران و اذان اگر غنا شود چه حکمی دارد ؟

ج 1) صورت لهوی طرب انگیز متناسب با مجالس عیش و نوش و طرب است و در دعا و قران و اذان هم ممنوع است .                                                    

   (حضرت ایت ا... العظمی خامنه ای)

س2) آیا معلم می تواند به دلیل مثلاً کم بودن حقوق یا داشتن ناراحتی از مدیر ، معاون منطقه و ... در کار تعلیم و تربیت (تدریس) کم کاری کند ؟

ج 2) جایز نیست .                                    

    (حضرت ایت ا... العظمی صافی گلپایگانی )

س3) در مدارس بعضاً مسابقات مختلفی گرفته می شود که جوایز را به خود اولیاء واگذار می کنند ، ممکن است این بار مالی در توان آنها نباشد و یا با اکراه و اجبار تهیه کنند آیا شرعا صحیح است یا نه ؟

ج3) اگر اکراه باشد جایز نیست و آنها ضامن اند .                             

  (حضرت ایت ا... العظمی سیستانی ).

س4) در اموزش و پرورش بعضاً این اتفاق می افتد که مدیران برای گرفتن امتیازی البته با حسن نیت و برای تسریع در کارها به قانون بی اعتنا بوده و یا خلاف آن را نجام می دهند مثلاً امار دانش آموزان را چند برابر اعلام می کنند و موارد مشابه آیا اینگونه کارها از نظر شرع مقدس اسلام منعی ندارد ؟

ج 4) تخلف از مقررات جایز نیست .                                    

 (حضرت آیت ا... العظمی تبریزی )

س5) بعضی از مسئولین خصوصاً روسا و عده هایی می دهند ولی به لحاظ درگیری کاری زیاد و یا عادی بودن این گونه وعده ها و یا دلایل دیگر نمی توانند به وعده خویش عمل کنند و همیشه مشاهده می شود که جلسه با تاخیر صورت می گیرد به نظر می رسد اولین اشکال این است که خود مسئول دیر می آید ، و این تاخیر در جلسه چه بسا به مدعوین هم بستگی دارد و آنهایی که منظم هستند وقتشان به هدر می رود آیا این خود می تواند یک نوع دروغگویی و بی انضباطی و بی اعتمادی را به وجود بیاورد ؟ نظر معظم له در موارد ذکر شده چیست ؟

ج5)مومن هر گاه قول بدهد بی جهت آن را لغو نمی کند و مولا امیر المومنین (ع) در نهج البلاغه مي فرماید اوصیکم عبادا ... بتقوی ا... و نظم امرکم- نظم در امور نشان مدیریت قوی است.                                                                                                                                     (حضرت ایت ا... العظمی فاضل لنکرانی )

س6) خواندن قرائت قرآن در حضور مرد و زن توسط دختر خانم ها با صوت و لحن چه حکمی دارد ؟

 ج6) با صوت اشکال دارد ولی به صورت ترتیل مانعی ندارد ، مگر اینکه منشاء مفسده ای شود                                                                                                   (حضرت ایت ا... العظمی مکارم شیرازی )

س7) آیا در مدارس لازم است از پوشیدن لباس های تنگ  و آرم دار که حاوی فرهنگ غرب است جلوگیری شود ؟

ج7) از نفوذ فرهنگ ضد اسلامی غربی با ملاحظه مصالح کشور باید جلوگیری شود                                                                                                                    (حضرت ایت ا... العظمی شبیری زنجانی )

س8) اگر معلمی یقین داشته باشد که اولیای دانش آموز کارهای خدای ناکرده خلاف چون قمار و شراب خواری انجام می دهند آیا بهانه ای می شود که از تدریس به فرزند آنها خودداری ورزد ؟

ج8) نقاط ضعف اولیاء دانش آموزان مجوز کوتاهی در انجام وظیفه معلم نسبت به فرزندان آنها نیست .                                                                                                    (حضرت ایت ا... العظمی صافی گلپایگانی)

 

س9) آیا معلم و یا اولیای مدرسه می توانند برای تربیت دانش آموز از جملات و کلمات انحرافی که معمولا دروغ است و صحت ندارد از قبیل اگر درس نخوانی تو را از کلاس برای همیشه بیرون می کنم ، اگر درس نخوانی نمره صفر می دهم ، اگر درس نخوانی تو را تجدید می کنم ، و اینگونه تهدیدها که ممکن است هیچ کدام از آنها تحقق نیابد (وسیله نامشروع ولی هدف مقدس ) استفاده کنند حکم این گونه مسائل از نظر شرع مقدس چگونه است ؟

ج9) خیر ، حق دروغ گفتن برای این امور را ندارند اما توریه اشکال ندارد                                                                                                                                 (حضرت ایت ا... العظمی فاضل لنکرانی )

تشکیل تیم مطالعاتی بوش در مورد امام زمان ( عج )

 

 

 

 

 

 

ایران اکو نومیست : بوش سه هفته پیش جلسه ای

 

 

 

با عده ای از روحانیون و نخبگان مسلمان امریکا

 

 

 

داشته است. وی تیم مطالعاتی تحت نظارت خود

 

 

 

متشکل از کار شناسان مسایل خاور میانه و اسلام

 

 

 

در وزارت امور خارجه ، چند نفر از اطلاعات

 

 

 

امریکا ( سیا ) و نخبگان مسلمان مقیم امریکا را

 

 

 

بوجود اورده است .جرج دبلیو بوش؛چندی پیش

 

 

 

دستور تیمی مطالعاتی را داد. به گزارش سرویس

 

 

 

بین الملل( فردا) بوش در این جلسه با فلسفه

 

 

 

امام زمان ( عج) اشنا شده است. شایان ذکر

 

 

 

است ؛ بوش در ان جلسه ذکر کرده بود که :

 

 

 

" این امام باید چیز خاصی باشد که مسلمانان

 

 

 

برای او خود را می کشند " گفتنی است ؛

 

 

 

دیک چنی از مخالفان سرسخت این تیم

 

 

مطالعاتی است .

 

 

منبع : WWW.MOUOOD.ORG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

به نام یار و با سلام و درود

هرچند قرآن  کتابی صرفا علمی ، تاریخی و.... نبوده و جامعی جامعه ساز است ،

اما گاه با اهداف تربیتی مشخص و کاملا برنامه ریزی شده  از علوم مختلف نیز سخن به میان آورده و به حوزه های مختلف علوم  نیز اشاراتی دارد.

ازجمله مباحث مطرح شده در قرآن که از برجستگی ویژه ای نیز در میان دیگر آیات دلنشین قرآن  برخوردار است ، موضوع جغرافیای هستی می باشد که انصافا بدیع و بی نظیر است . با امید نیل به معرفت قرآنی به  طرح بعضی  از رشحات این بحر عظیم معرفت ، در باب جغرافیا می پردازیم.

1-قرآن مجید در باب پیدایش جهان هستی می فرماید:

   ثم استوی الی السماء و هی دخان ...  آنگاه به آفرینش آسمان پرداخت در حالی که بصورت توده دود بود.1

  خداوند در این آیه در خلقت جهان به توده انبوه بخار و گاز اشاره می فرما ید و در سوره انبیاء نیز می فرماید:

اولم یر الذین کفروا ان السما وات  و الارض کانتا رتقا ففتقناهما 

آیاکافران ندیدند که زمین و آسمان به هم پیوسته بود ند و ماآنها را از یکدیگر جدا کرده و باز نمو دیم2

2-  در باره وجود حرکت در تمام هستی می فرمایند:

الله الذی رفع السماوات بغیر عمد ترونها ثم استوی علی العرش و سخر الشمس و القمر کل یجری لاجل مسمی

خداوند آنی است که آسمان ها را بدون ستون هایی که برای شما دیدنی باشد برافراشت سپس بر عرش استیلاء یافت و خورشید و ماه را مسخر کرد که هر کدام تا زمان معین حرکت دارند.3

3- همچنین قرآن برای کلیه اجرام آسمانی مدار و جایگاه خاص حرکتی قایل است و می فرماید:

والقمر قدرناه منازل ... لا الشمس ینبغی لها ان تدرک القمر و لا الیل سابق النهار .

برای ماه منزلگاه و جایگاه هایی قرار دادیم ... نه خورشید را سزاست که به ماه برسد و نه شب بر روز پیشی می گیرد.4

4-قرآن با بیانی دل نشین به جلوه ای دیگر از جغرافیای هستی اشاره و میفرماید:

و تری الجبال تحسبهاجامده و هی تمر مر السحاب .

کوه ها را می بینی وآن ها را ساکن وجامد می پنداری در حالی که مانند ابر در حرکتند.

 

بدین امید که این بحر معرفت جان و تن ما را نیز در خود غرق ساخته و فنای معارف ناب آن گردیم.

ادامه مطلب

باسمه تعالي

طرح درس دین و زندگی سال اول دبیرستان

طراح درس : ساره امینی نیا                       استان : مازندران                     شهرستان رامسر

نام درس : دین و زندگی                 موضوع درس : در پناه ایمان          هدف کلی : آشنایی با حقیقت ایمان    مدت جلسه :30دقیقه

 

طرح درس دین و زندگی سال اول دبیرستان

طراح درس : ساره امینی نیا                       استان : مازندران                     شهرستان رامسر

نام درس : دین و زندگی                 موضوع درس : در پناه ایمان          هدف کلی : آشنایی با حقیقت ایمان    مدت جلسه :30دقیقه

 

مقدمه :

بحث و بررسي پيرامون هلال هاي جوان هلال ماه بحثي جالب و جذاب است . اين اهميت براي ما مسلمانان از جنبه هاي ديگر نيز قابل بررسي است و آن اينكه بسياري از اعمال عبادي ما كه هماهنگ با ماه قمري است به رؤيت هلال ارتباط مستقيم دارد كه اهميت بحث پيرامون اين مطلب را برايمان روشن مي سازد . لذا در اين مقاله ابتدا سعي شده با اصطلاحات مربوط به رؤيت ماه از نظر علمي آشنا شويم سپس به نظرات فقهي بعضي از مراجع تقليد در رابطه با رؤيت اول ماه اشاره خواهد شد اميد است كه مقاله پيش رو شروعي براي افزايش اطلاعات ما در زمينه هلال ماه و نظرات فقهي آن باشد .

اصطلاحات مربوط به رؤيت هلال ماه :

- مقارنه : به زماني گفته مي شود كه اختلاف طول دايره البروجي ماه و خورشيد دقيقاً برابر صفر درجه باشد . در واقع زماني را گوييم كه دو جرم آسماني (همانند ماه و خورشيد) كمترين فاصله (جدايي زاويه اي) را در حين يكبار چرخش ظاهري به دور خورشيد داشته باشد .

- سن ماه : به مدت زمان گذشته از زمان مقارنه ماه و خورشيد اطلاق مي شود . سن ماه يكي از مهمترين پارامترها (عوامل) براي رؤيت پذيري هلال ماه مي باشد . هر چه سن هلالي كمتر باشد با تأثيرگذاري بر عوامل ديگر از جمله جدايي زاويه اي رؤيت هلال را سخت و سخت تر مي كند . به هلال هايي با سن كمتر از 20 ساعت هلال هاي جوان ، بين 20 تا 24 ساعت هلال هاي ميان سال و بالاتر از 24 ساعت هلال هاي پير مي گويند .

- جدايي زاويه اي : اصطلاحاً به زاويه اي گفته مي شود كه از تلاقي دو خط فرضي كه نقطه تلاقي آن چشم ناظر و دوسر ديگر اين خطوط دو جرم سماوي مورد نظر است ، بدست مي آيد . در بحث جدايي زاويه اي مبحثي به نام حد دانژون وجود دارد كه به بحث و پيرامون آن مي پردازيم .

دانژون ، دانشمند فرانسوي ، با تحقيق بر روي ماه و سطح آن به اين نظر دست يافت كه اگر جدايي زاويه اي ماه از خورشيد كمتر از 7 درجه باشد اصولاً هلالي تشكيل نمي شود تا ديده شود . او دليل اين امر را ارتفاعات و پستي و بلندي هاي ماه دانست . اگر بر فرض سطح ماه كاملاً صاف همانند يك توپ گرد بود ، آنگاه با كمترين جدايي زاويه اي از خورشيد مي توانستيم براي ماه هلالي فرض كنيم . اما به علت وجود ارتفاعات در لبه ماه نور نمي تواند به چشم راصد برسد در نتيجه اصولاً هلالي تشكيل نمي گيرد . تا زمان حال هلالي كمتر از اين حد ديده نشده تا اين نظر رد شود يا تغيير يابد .

- مدت مكث ماه : در بحث رؤيت هلال ماه به مدت زمان بين غروب خورشيد تا غروب ماه مدت مكث ماه              مي گويند . اين پارامتر نيز نقش مهمي در رؤيت پذيري هلال ايفا مي كند ، زيرا هر چه اين مدت زمان بيشتر باشد لحظه به لحظه بر تاريكي هوا افزوده مي شود و در نتيجه هلال راحت تر ديده خواهد شد . در واقع هلال هنگامي ديده مي شود كه تضاد رنگي بين زمينه آسمان و هلال ايجاد شود . در هنگام روز اين تضاد رنگي بسيار كم است به همين دليل با تاريك شدن هرچه بيشتر آسمان اين تضاد رنگي افزايش يافته و در نتيجه ي آن هلال راحت تر ديده مي شود .

- طول كمان هلال : در واقع اگر محيط ماه را يك دايره فرض كنيم به زاويه اي كه دو نوك هلال ، كه بر روي اين دايره قرار دارند ، با مركز ايجاد مي كند طول كمان هلال مي گويند .

- فاز (سطح روشن) ماه : به ميزان سطح روشن ماه نسبت به كل سطح قابل رؤيت ، فاز ماه گويند . فاز ماه را بصورت عددي بين صفر تا 01/0 نمايش مي دهند كه فاز صفر 0%) مربوط به زمان مقارنه و فاز 01/0 (يا100%) مربوط به ماه كامل (بدر) است .

- شمار ماه گرد اسلامي : شماره ماه در تقويم هجري قمري است يعني تعداد ماه هاي گذشته از اول محرم سال هجرت پيامبر اكرم (ص) از مكه به مدينه .

- شماره ماه گرد نجومي (شماره ماه گرد Brown) : اين ماه براساس تعداد ماه هاي گذشته از 16 ژانويه 1923 ميلادي به افتخار كارهاي ارزشمند Emest Brown (1938-1866) تعريف مي شود .

براي رصد هلال ماه چه بايد بكنيم ؟

1- انجام محاسبات :

براي رصد هلال شامگاهي بايد مشخصات ماه را براي لحظه غروب خورشيد محاسبه كنيم . امروزه براي انجام اين محاسبات از نرم افزارهاي رايانه اي با دقت بسيار بالا استفاده مي شود كه علاوه بر دقت بالا سرعت محاسبه را بسيار بالا مي برد . در محاسبات ما بايد مقادير پارامترهايي مانند سن ماه ، جدايي زاويه اي ، مدت مكث          طول كمان ، فاز ماه ، ضخامت مياني ، اختلاف سمت ماه با خورشيد و ... را براي منطقه رصد مورد نظر در لحظه غروب خورشيد را استخراج كنيم . در نهايت نيز سمت و ارتفاع ماه را حداكثر به ازاي هر 5 دقيقه محاسبه       مي كنيم تا بتوانيم مكان ماه را در لحظات مختلف بيابيم .

2- انتخاب منطقه رصد :

يكي از مهمترين عوامل رؤيت پذير بودن هلال انتخاب منطقه رصدي مناسب است . به طوري كه شرح خواهيم داد اين عامل بسيار بر رؤيت پذير بودن يك هلال تأثير گذار خواهد بود . يك رصدگاه مناسب بايد ويژگي هاي خاصي داشته باشد كه سعي مي كنيم به طور اجمالي به شرح چند ويژگي بپردازيم .

الف- وضعيت افق رصدگاه :

شايد مهمترين ويژگي يك رصدگاه مطلوب بودن افق رصدگاه است . مطلوب بودن يعني اينكه در مكاني كه ماه بايد رؤيت شود حتي الامكان موانعي همانند كوه و درخت و ... كمتر وجود داشته باشد و يا حداقل ارتفاع اين موانع به صفر نزديك باشد . البته وجود موانع با ارتفاع بسيار كم و در فاصله بسيار دور بطوري كه مانعي به حساب نيايد ، مي تواند راهنماي خوبي براي رؤيت هلال باشد مثلاً مي توان از آنها به عنوان شاخص سمت استفاده نمود .

لازم به ذكر است كه افق صفر افقي است كه جدايي زاويه اي لبه افق در هر قسمت تا سمت الرأس 90 درجه باشد . به عنوان مثال هنگامي كه از ساحل به دريا نگاه مي كنيم به افقي تقريباً صفر نگاه كرده ايم . البته                  افق هاي منفي نيز وجود دارد كه در ويژگي هاي ديگر رصدگاه به آن مي پردازيم .

ب- ارتفاع رصدگاه :

هرچه ارتفاع رصدگاه از سطح دريا بيشتر باشد آن وقت رصدگاه چند مزيت پيدا مي كند . اولاً ارتفاع موانع افق رصدگاه كمتر مي شود به طوري كه گاهي مي توانيم زير افق ( افق منفي) را- كه در حالت عادي و در شرايطي كه روي زمين با ارتفاع كم از دريا هستيم نمي توانيم ببينيم – مشاهده كنيم . پس كمترين فايده يك رصدگاه كم شدن موانع رصدي است . ثانياً اثر پديده شكست نور نيز بيشتر مي شود و در نتيجه آن بخت رؤيت پذيري هلال افزايش مي يابد و حتي هنگامي كه ماه به طور حقيقي غروب كرده است به علت پديده شكست زمان بيشتري مي توانيم هلال را مشاهده كنيم . ثالثاً به علت رقيق شدن جو ، اثر كم شدن نور جسم كمتر             مي شود و همچنين به علت وجود آبادي هاي كمتر در ارتفاعات و دور بودن از شهرها گردوغبار نزديك افق كمتر خواهد بود .

 

ج- وضعيت جوي رصدگاه :

 مطمئناً براي هر رصد نجومي ، از جمله رصد هلال ، آسماني ابري يا نيمه ابري مطلوب خواهد بود . در نتيجه براي رصد هلال مناطقي توصيه مي شود كه داراي ثبات جوي نسبتاً خوبي باشند. همچنين عواملي مثل رطوبت نيز در بررسي وضعيت جوي رصدگاه مورد مطالعه قرار مي گيرند زيرا مثلاً وجود رطوبت در هوا باعث متفرق كردن (پراش) نور به اطراف و در نهايت تضعيف نور رسيده از هلال به چشم راصد مي شود .

د- وضعيت نوري رصدگاه :

معمولاً براي رصدهاي نجومي مناطقي مناسب است كه از منابع نوري فاصله داشته باشد . در مورد رصد هلال نيز بهتر است به اين موضوع نيز توجه كنيم ، البته اين عامل نقش كمتري را بر رؤيت هلال ايفا مي كند ولي               مي توان نقش آن را در هلال هاي بحراني مشاهده كرد .

3- انتخاب ابزار آلات رصدي :

امروزه استفاده از ابزارهاي رصدي براي رصد هلال بسيار اهميت يافته است . در گذشته تنها وسيله رصدي براي رصد هلال ، دو چشم سالم راصد بود . اما امروزه و پس از ساخت دوربين هاي پيشرفته از اين ابزارها بسيار استفاده مي شود بطوري كه هلال هايي مشاهده مي شوند كه به جز با ابزار ديده نخواهند شد .

الف- دوربين چشمي :

رايجترين ابزارها براي رصد هلال ماه دوربين هاي دوچشمي هستند . اين ابزار برخلاف تصوير بسيار كارا است . چند ويژگي خاص اين ابزار را تا اين حد مؤثر و كارا كرده است . شايد مهمترين و بارزترين ويژگي آن ميدان ديد وسيع آن باشد . علاوه بر ميدان ديد وسيع آن ، كه گاهي به حدود 5درجه نيز مي رسد ، كاركردن با آن نيز راحتتر است زيرا از هر دوچشم راصد براي رصد استفاده مي شود . اين كاز چند مزيت دارد . اولاً باعث خستگي يك چشم نمي شود . ثانياً باعث افزايش توان جمع آوري نور و توان تفكيك شده كه در نتيجه آن هلال راحتتر رؤيت مي شود . هرچه قطر عدسي دوربين دوچشمي بزرگتر باشد توان جمع آوري نور آن بيشتر خواهد بود .

يك دوربين  دوچشمي با دو ويژگي ساخته مي شود . يكي قطر عدسي شيئي و ديگري بزرگنمايي دوربين . شيوه نمايش اين دو ويژگي به اين شكل است كه ابتدا بزرگنمايي دوربين را مي نويسند و پس از علامت ضربدر قطر عدسي را برحسب ميلي متر نشان مي دهند . مثلاً اگر روي دوربيني نوشته شده باشد 70 15 ابتدا اينكه بزرگنمايي دوربين 15 برابر و قطر عدسي شيئي آن برابر 70 ميلي متر (7 سانتي متر) است .

يكي ديگر از ويژگي هاي اين ابزار داشتن استقرار سمت – ارتفاعي است . از آنجايي كه شخص راصد در پشت دوربين قرار مي گيرد (برخلاف تلسكوپ) منطقه مورد جستجو را نيز مي تواند در جلوي خود ببيند و راحتتر مي تواند دوربين را هدايت كند .

در ضمن دوربين هاي دوچشمي از وضوح تصوير بالايي نسبت به تلسكوپ هاي بازتابي برخوردارند كه علت آن انكساري بودن آنها است . البته دوربين هاي دوچشمي معايبي نيز دارند . يكي از مهمترين اين معايب اندازه قطرعدسي شيئي آنها است كه به مراتب كوچكتر از تلسكوپ ها است و همين عامل باعث مي شود كه از تلسكوپ ها قدرت جمع آوري نور بيشتري را داشته باشند .

يكي ديگر از معايب اين ابزارها اين است كه اگر هر يك از چشمي ها از تنظيم (فوكوس) خارج شود تا رشد تصوير نهايي و همچنين خستگي چشم مي شود . البته درست است كه در تلسكوپ ها اين نقص وجود ندارد ولي به علت اينكه فقط يك چشم درگير رصد است چشم ها زودتر خسته مي شوند .

در ويژگي هاي دوربين چشمي ذكر كرديم كه استقرار سمت – ارتفاعي يك امتياز براي اين ابزارها به حساب مي آيند . البته اين حرف تا حد زيادي درست است ولي امروزه با استفاده از رايانه ها و اتصال تلسكوپ ها با سيستم استوايي به آنها هدايت دقيق ابزارها به مراتب آسانتر شده است . در اين حالت كافي است كه استقرار استوايي به طور دقيق تنظيم شود و پس از آن با استفاده از بعد و ميل ماه به تعقيب آن مي پردازيم تا هلال را شكار كنيم . البته تها اشكال اين روش آن است كه تنظيم دقيق اين سيستم سخت است و براي هلال هايي توصيه مي شوند كه اهميت خاصي داشته باشند . دوربين چشمي و بطور كل دوربين هاي انكساري داراي كجنمايي رنگي در لبه ها هستند پس اگر هلالي در هنگام جستجو در ميدان ديد ولي در لبه ها قرار بگيرد احتمال رؤيت آن كاهش مي يابد . با توجه به نقص هايي كه در دوربين هاي دوچشمي وجود دارد هنوز هم يكي از پركاربردترين ابزارها در مبحث هلال است

ب- تلسكوپ ها :

يكي ديگر از ابزارهايي كه رصد هلال به وفور از آن استفاده مي شود تلسكوپ ها هستند . اين ابزار نه تنها در هلال بلكه در تمام قسمت هاي نجوم رصدي استفاده مي شود . بطور كلي مي توان گفت نقص هايي كه در دوربين دوچشمي وجود دارد ، يا در تلسكوپ ها وجود ندارد و يا جزء محاسن آن به حساب مي آيد . همانطور كه در قسمت دوربين دوچشمي گفتيم قطر عدسي شيئي اين دوربين ها معمولاً زياد نيست در حالي كه تلسكوپ هايي با قطر بزرگتر وجود دارند كه نتيجه آن بالا رفتن توان جمع آوري نور است . هم اكنون رصدگران ايراني معمولاً از تلسكوپ هايي با قطر دهانه 6 و 8 و حتي 14 اينچ استفاده مي كنند . همچنين بحث كجنمايي رنگي در تلسكوپ هاي بازتابي به علت ماهيتشان مطرح نيست .

با توجه به نكات گفته شده تلسكوپ هاي مجهز به استقرار استوايي تنظيم شده رصد هلال را بسيار راحت مي كند البته به شرط اينكه دقيقاً تنظيم شده باشند . در ضمن از آنجايي كه تلسكوپ ها داراي بزرگنمايي متغيير هستند كاركرد وسيع تري نسبت به دوربين هاي دوچشمي دارند . مثلاً به تجربه ثابت شده است كه براي رصد هلال هاي جوان و نازك ، بزرگنمايي زياد ( در حد 40 الي 50 برابر) نتيجه بهتري مي دهد .

تلسكوپ هاي بازتابي نواقصي نيز دارند كه دوربين هاي دوچشمي يا تلسكوپ هاي شكستي اين نواقص را ندارند . مثلاً ميدان ديد در اين نوع تلسكوپ ها به مراتب كمتر از دوربين هاي دوچشمي است . تلسكوپ ها به نسبت گرانتر از دوربين ها هستند به همين جهت بسياري از رصدگران دوربين هاي دوچشمي را ترجيح               مي دهند . با توجه به نواقصي كه تلسكوپ ها دارند امروزه از تلسكوپ ها به طور چشمگيري استقبال مي شود.

ج- تئودوليت :

اين ابزار يكي از ابزارهاي مهندسي محسوب مي شود و مبناي كار آن اينگونه است كه دوربيني با بزرگنمايي خاصي روي پايه اي كه داراي درجه بندي دقيق سمت و ارتفاع است قرار دارد . بدين طريق مي توان مكان ماه را با استفاده از سمت و ارتفاع آن به طور دقيق پيدا كرد . جديداً از اين وسيله براي پيداكردن هلال در روز بسيار استفاده مي شود .

چگونه هلال ماه را رصد كنيم ؟

با توضيحاتي كه داده شد پس از انجام محاسبات ، انتخاب مكان و ابزار رصد حال موقع آن است كه در رصدگاه حاضر شويم و كار را شروع كنيم ، اما چگونه ؟ در اين بخش سعي مي كنيم روش هاي مختلفي را براي رصد هلال معرفي كنيم . البته انتخاب روش به عواملي ارتباط دارد كه ذكر خواهيم كرد . ابتدا بايد در زمان خاصي در رصدگاه حاضر شويم . اين زمان براي هلال هاي شامگاهي بايد قبل از غروب خورشيد باشد .

روش هاي جستجوي هلال ماه :

الف- روش جاروب افقي :

 اين روش ساده ترين روش جستجوي هلال است كه معمولاً اكثر رصدگران از اين روش استفاده مي كنند . در اين روش سيستم پايه سمت چشمي نگاه مي كنيم و در همين حال محور ارتفاع را ثابت و محور سمت را آزاد مي كنيم . در اين حالت ابزار در يك ارتفاع ثابت تنها مي تواند در سمت جابجا شود . ابزار رابه آرامي به صورت افقي جابه جا مي كنيم . بايد توجه داشت كه تمام نقاط را بايد به دقت جستجو كرد و پس از اطمينان از رؤيت نشدن هلال در نقطه اي به نقطه بعدي توجه كنيم . پس از بررسي حدود 5 درجه از مكان احتمالي ماه ( از هر طرف) ضامن ارتفاع را آزاد مي كنيم و ارتفاع را كمي كاهش يا افزايش مي دهيم . آن قدر اين كار را انجام              مي دهيم تا تمام مناطق احتمالي رؤيت شدن هلال را پوشش داده شود . حال بايد منتظر رؤيت هلال باشيم . مسير حركت مركز ابزار رصدي به شكل زير مي تواند باشد .اين روش يكي از ابتدايي ترين روشها در رصد هلال با ابزار است كه البته دقت كم براي رصد هلال هاي بحراني كارا نيست .

ب- روش اجراي هم ميل :

در اين روش كار كمي سخت تر است . بهتر است سيستم پايه استوايي باشد ولي اگر سيستم سمت – ارتفاعي بود قابل اجرا است ولي كمي كار سخت تر مي شود . نحوه كار به اين شكل است كه ابتدا بهترين زمان رصد هلال را حدس مي زنند . سپس ميل ماه را بدست مي آورند . پس از آن به وسيله نرم افزارهاي نجومي اجرامي را كه داراي اين ميل هستند را پيدا مي كنند . مثلاً ستارگان به نسبت پرنور سيارات و يا اجرام غير – ستاره اي مانند سحابي ها . در نهايت شب قبل از رصد هنگامي كه سمت و ارتفاع جرم هم ميل برابر با سمت و ارتفاع ماه در بهترين زمان رؤيت است به طرف آن جسم نشانه مي رويم و آن را در مركز ميدان ديد قرار مي دهيم . پس از آن ديگر ابزار نبايد تغيير كند . سپس در زمان رصد هلال بايد منتظر نمايان شدن ماه باشيم . اگر سيستم استوايي باشد در صورت نمايان نشدن هلال تا آن زمان ، مي توان باز هم هلال را تعقيب كرد تا شايد بتوان هلال را قبل از غروبش رؤيت كرد .

ج- رصد هوايي :

اين نوع رصد ، يك رصد كاملاً ويژه است و فقط در شرايطي خاص استفاده مي شود زيرا در اين روش بايد از هواپيما استفاده كرد . گاهي اوقات پيش مي آيد كه شرايط براي رصد در روي زمين مناسب نيست و هلال نيز اهميت دارد (مانند هلال هاي رمضان و شوال) در اين حالت از اين روش استفاده مي كنند زيرا عوامل مزاحمي مثل هواي ابري ، گرد و غبار و ... وجود ندارد و در صورتي كه هواپيما (مخصوصاً شيشه هاي آن) مناسب باشد مي توان هلال را رصد كرد .

د- جستجوي هلال با موتور ردياب (روش بعد و ميلي) :

 اولاً اين روش روي ابزارهايي كاربرد دارد كه داراي سيستم استوايي باشد . ثانياً سيستم پايه بايد به طور كاملاً دقيق تنظيم شود چون در صورت تغيير اندك ابزار هلال ديگر در ميدان ديد نخواهد بود . در اين روش با مراجعه به نرم افزارهاي نجومي بعد و ميل ماه را بدست مي آورند و سپس ابزار را با اين اعداد (بعد و ميل) به سمت ماه نشانه مي روند . اين روش معمولاً براي ابزارهايي استفاده مي شود كه در يك رصدخانه قرار دارند زيرا اين ابزارها ثابتند و به طور دققي تنظيم شده اند .

با توضيحاتي كه داده شد اين روش در ايران به علت نبود رصدخانه ها در مكان مناسب ، تقريباً استفاده             نمي شود . به هر حال انتخاب روش رصد ارتباط مستقيمي به ابزار رصد ، اهميت هلال و تجربه رصدگر دارد كه با توجه به نكات گفته شده بهترين گزينه انتخاب مي شود . (سايت www.moon.nssra.ir)

علت اختلاف روز عيدفطر در كشورهاي مختلف :

اختلاف روزهاي شمسي و قمري

طول شبانه روزهاي شمسي 24 ساعت به درازا مي كشد در صورتي كه طول شبانه روز قمري در حدود 23ساعت و 10 دقيقه مي باشد زيرا اگر نقطه معيني از سطح زمين را به هنگام غروب آفتاب در مقابل كره ماه رصد نمائيم ، پس از يك دور گردش وضعي زمين مشاهده مي كنيم كه ماه هنوز بدان نقطه نرسيده است بلكه حدود 50 دقيقه عقب مانده است و اين عقب ماندگي هر روز نسبت به روز قبل ادامه مي يابد .

جهت حركت كره زمين در گردش وضعي از غرب به شرق صورت مي گيرد در صورتي كه اين جهت در حركت انتقالي كره ماه كه به دور زمين مي گردد از شرق به غرب و عكس كره زمين مي باشد ( حركت ماه و زمين عكس جهت يكديگر) .

اين عقب ماندن روزانه ماه نسبت به زمين و حركت عكس حركت يكديگر دو موضوع قابل توجه انساني را ايجاد مي كند كه آگاهي از آن در روابط اجتماعي لازم است .

اولين موضوع اختلاف بين تعداد روزهاي سال تقويم شمسي و قمري است كه ريشه هاي آن از همين               عقب ماندگي روزانه آغاز مي گردد .

دومين موضوع اختلافي است كه بدين مناسبت بين آغاز و پايان شمارش روزهاي ماههاي قمري بين ايران و كشورهاي همسايه عرب در غرب ايران ايجاد گرديده است و روزهاي عيد و برخي روزهاي خاص مذهبي كه بين كشورهاي مسلمان مشترك است براي روز برگزاري اختلاف بوجود مي آيد . بارزترين اين روزها پايان ماه رمضان است كه روزه داري مسلمين به پايان مي رسد و اولين روز ماه بعد (ماه شوال) را به نام « عيد فطر» جشن مي گيرند . اين عيد در كشور ايران و اعراب هم زمان برگزار نمي گردد و معمولاً يك روز اختلاف به              هم مي زند . اساس آن بر پايه هاي طبيعت گردش زمين و ماه استوار است و اين اختلاف به دلايل زير                     ايجاد مي گردد :

اگر ماه را هنگام غروب آفتاب در نقطه اي از آسمان مشاهده كنيم پس از يك شبانه روز خورشيدي (24ساعت) ديگر ماه را در همان نقطه نمي بينيم بلكه حدود (50 دقيقه – 5/12 درجه) كره ماه را در خط سير خود نسبت به نقطه معيني در نظر گرفته شده عقب تر مي بينيم .

شكل حالت اول :

 

مشرق E

I

مغرب W

 

 

A

سطح كره زمين

َA

W

E

 

 

 

 

در حالت اول جهت گردش كره زمين ( از غرب به شرق) و جهت گردش كره ماه ( از شرق به غرب) مشخص شده است . در اين حالت سكنه محدوده قوس َAA در روي كره زمين موفق مي شوند به هنگام غروب مثلاً در ساعت 6 بعدازظهر هلال ماه را رؤيت نمايند .

فرداي آن روز پس از يك دور كامل گردش وضعي زمين كه 24 ساعت به طول مي انجامد در لحظه زماني رؤيت روز قبل كره ماه ، مشاهده مي گردد كه كره ماه از راستاي قبلي خود نسبت به ما ( محل رؤيت) حدود 50دقيقه (حدود 5/12 درجه جغرافيايي) نسبت به حالت اول روز قبل عقب مانده است و حالت دوم را ايجاد نموده است و در واقع ساكنين مناطق شرقي تر ماه را زودتر رؤيت مي نمايند يعني ساكنين محدود َ َAَA حدود 50دقيقه ماه را زودتر مي بينند (حالت دوم) در اين حالت به نظر مي رسد كه لحظه رؤيت بايستي 5 و 10 دقيقه باشد ولي اگر نصف النهار نقاط َ َA و َA و A را در نظر بگيريم و اختلاف ساعت بين مناطق َ َA وَAA را مورد محاسبه قرار دهيم ، َ َAَA كه 5/12 درجه در شرق َ َAA قرار گرفته از لحاظ زماني َ50 دقيقه جلوتر خواهد بود و در نتيجه نقاطي كه در حالت دوم بايستي كره ماه را در ساعت 5 و 10 دقيقه رؤيت نمايند ، َ50 دقيقه ساعتشان جلوتر و لحظه رؤيت همان ساعت 6 بعداز ظهر يعني غروب خواهد بود (نقاط قوس َ َAَA زودتر از نقاط قوس َAA تاريك مي گردند زيرا شرقي ترند .  

 

حالت دوم M

حالت اول M

سطح كره زمين

W

E

شكل حالت دوم :

I

II

مغرب W

 

 

A

ََ َA

َA

 

 

 

 

اگر منطقه َAA را در روي كره زمين نصف النهارات جغرافيايي 5/32 تا 45 درجه به حساب آوريم در آخرين روز ماه رمضان «ماه» به هنگام غروب در آسمان كشورهاي عراق ، سوريه ، اردن ، نيمي از مصر ، شرق تركيه و غرب عربستان رؤيت مي گردد . كشورهاي مذكور و مناطق ديگري كه از لحاظ شذعي دستور ييشوايان مذهبي آن كشورها را پذيرا هستند فرداي آن روز را عيد گرفته (عيدفطر) و ماه رمضان را پايان يافته مي دانند ولي كشورهاي مناطق َ َAَA كه در محدوده نصف النهاري 45 تا 5/57 درجه قرار گرفته اند مانند كشورهاي ايران شيخ نشينهاي ساحل جنوبي خليج فارس ، نيمه شرقي عربستان ، آذربايجان ، تركمنستان و قسمت غربي ازبكستان در غروب آن روزي كه كشورهاي عربي ماه را ديده اند آن را رؤيت نمي نمايند از اينرو ماه رمضان براي آنها تمام شده نيست  ، در حالي كه كشورهاي عربي مراسم عيدفطر را انجام مي دهند مسلمين كشورهاي مذكور روزه دارند و رؤيت ماه براي آنها در فرداي آن روز انجام مي شود بنابراين برگزاري مراسم عيدفطر در كشورهاي دسته دوم يك روز بعد از مراسم كشورهاي عربي انجام مي پذيرد .

(مباني جغرافيايي انساني ، صفي نژاد ، جواد ، ص 128)

علت اختلاف ديدگاه مراجع در رؤيت هلال ماه :

حجت الاسلام والمسلمين جواد فاضل لنكراني درباره ريشه اختلاف نظر علما در رؤيت هلال ماه در                    گفت و گوي اختصاصي با خبرگار رسا گفت : در هر مسئله اي از مسائل فقهي روشن است كه نظر شريف بزرگان و مراجع معظم تقليد ، مستند به مدارم و مباني موجود است . منشأ اختلاف نظر بين بزرگان در مورد رؤيت هلال به سه مطلب اساسي بر مي گردد . وي افزود برخي از مراجع معظم تقليد از جمله والد معظم ما ، حضرت آيت الله العظمي فاضل لنكراني قائل هستند چنانچه در هر نقطه اي از زمين ماه از طريق شهود معتبر يافت شود اين رؤيت براي ساير نقاط ولو اينكه قريب الافق نباشند اعتبار دارد و كفايت مي كند ؛ البته نقاطي كه در شب با آن نقطه كه ماه رؤيت شده اشتراك داشته باشند .

استاد برجسته حوزه علميه قم ديدگاه برخي مراجع تقليد را مد نظر قرار داد و اظهار داشت : برخي ديگر از مراجع بزرگوار نظر شريفشان اين است كه ماه بايد در افق هر كشور ديده شود و تنها براي همان كشور يا كشوري كه قريب الافق است اعتبار دارد . از اين رو همان گونه كه در ساير مسائل ، مانند نماز ، روزه و حج از نظر فتوي بين بزرگان اختلاف نظر وجود دارد در اين مسئله هم اين اختلاف نظر و مبنا وجود دارد . بنابراين لازم است هركسي تابع مرجع تقليد خودش باشد و بداند كه نظر مرجعش اين است كه رؤيت در يك مكان براي ساير مكان ها كافي است يا خير ؟

وي در خصوص ابزار جديد در رؤيت هلال خاطرنشان كرد : برخي از بزرگان و مراجع تقليد قائلند كه حتماً بايد رؤيت هلال با چشم عادي باشد و ديدن با ابزار پيشرفته مانند دوربين و مانند آن كفايت نمي كند و در برابر بزرگان ديگري هستند كه نظر شريفشان اين است كه ديدن با دوربين و وسايل امروزي كفايت مي كند . بنابراين اين مسأله هم تقليدي مي شود . پس باز بايد مردم تابع نظر مرجع تقليد خودشان باشند كه آيا آن مرجع بزرگوار تقليد ديدن با دوربين را كافي مي دانند يا خير ؟مسئول مركز فقهي ائمه اطهار (ع) افزود : بنابراين اگر بخواهيم منشأ اختلاف نظر بين بزرگان را كاملاً بررسي كنيم عمدتاً به اين برمي گردد كه اختلاف مبنا در دو جهت مهم در مسأله رؤيت هلال وجود دارد و هركس بايد تابع مرجع تقليد خودش باشد و نظر آنها را جويا شود .

حجت الاسلام والمسلمين فاضل لنكراني در پاسخ به اين پرسش كه چرا شهادت عده اي در رؤيت هلال براي برخي از مراجع تقليد معتبر و براي برخي ديگر معتبر نيست تأكيد كرد : اين مسأله از ديرباز مطرح بوده است كساني كه رؤيت مي كردند در حضور مراجع معظم تقليد شهادت مي دهند . گاه با شهادت شهود نزديك مرجع بزرگوار تقليد رؤيت هلال ثابت مي شود اما گاه براي مجع ديگر ، اين تعداد شهود كافي نيست .

استاد برجسته حوزه علميه قم ادامه داد : غير از دو مطلب اول كه تقليدي است از آنجا كه ثبوت اول ماه از طريق شهود براي مراجع تقليد غالباً مورد اطمينان مردم و مقلدين نيز مي شود ، بنابراين مردم هم به همين مقدار اكتفا مي كنند . از اين رو اختلاف در اثبات رؤيت هلال بر مراجع معظم تقليد علاوه بر آن دو مبناي فوق از لحاظ تعداد و كيفيت شهود و اعتبار مقدار شهود است .

وي با اشاره به گستره اطلاع رساني پيامدهاي منفي بروز اختلاف ، درباره ضرورت اعلام عمومي اثبات يا عدم اثبات رؤيت هلال از سوي مراجع معظم تقليد گفت : طبيعي است كه مردم سؤال مي كنند و چون دو مسأله اول تقليدي است و مردم هم پرسش مي كنند ، مراجع گرامي تقليد نيز پاسخ مي دهند .

استاد برجسته حوزه علميه قم در پايان اظهار اميدواري كرد كه هميشه در مسأله عيدفطر اتفاق نظري بين مراجع تقليد ايجاد شود و اين عيد براي همه مسلمانان مبارك باشد . (سايت www.moon.nssra.ir)

نظرات مراجع در مورد راه ثابت شدن اول ماه :

 حضرت آيت الله موسوي اردبيلي

راه ثابت شدن ماه

اول ماه به پنج چيز ثابت مي شود:

اول :  آنكه خود انسان ماه را ببيند .

دوم : عده اي كه از گفته آنان يقين يا اطمينان پيدا مي شود ، بگويند : « ماه را ديده ايم» و همچنين است هر طريقي كه به واسطة آن يقين يا اطمينان به اول ماه پيدا شود .

سوم : دو مرد عادل بگويند : « در شب ماه را ديده ايم » ولي اگر صفت ماه را برخلاف يكديگر بگويند يا شهادت آنان خلاف واقع باشد ، مثل اينكه بگويند : « داخل دايرة ماه طرف افق بوده » اول ماه ثابت نمي شود اما اگر در تشخيص بعضي از خصوصيات اختلاف داشته باشند ، مثل آنكه يكي بگويد : « ماه بلند بود» و ديگري بگويد : « بلند نبود» با گفتة آنان اول ماه ثابت مي شود .

چهارم : سي روز از اول ماه شعبان بگذرد كه به واسطة آن ، اول ماه رمضان ثابت مي شود و سي روز از اول رمضان بگذرد كه به واسطة آن ، اول ماه شوال ثابت مي شود .

پنجم : حاكم شرع حكم كند كه اول ماه است .

مسأله 1812 ) اگر حاكم شرع حكم كند كه اول ماه است ، كسي كه از او تقليد نمي كند نيز ، بايد به حكم او عمل نمايد ؛ ولي كسي كه مي داند حاكم شرع اشتباه كرده ، نمي تواند به حكم او عمل نمايد .

مسأله 1813) اول ماه با پيشگويي منجمين ثابت نمي شود ، ولي اگر انسان از گفتة آنان يقين يا اطمينان پيدا كند ، بايد به آن عمل نمايد .

مسأله 1814) بلند بودن ماه يا دير غروب كردن آن ، دليل نمي شود كه شب پيش از آن ، شب اول ماه             بوده است .

مسأله 1815) اگر اول ماه رمضان براي كسي ثابت نشود و روزه نگيرد ، چنانچه دو مرد عادل بگويند :             «شب پيش ماه را ديده ايم » ، بايد روزة آن روز را قضا نمايد .

مسأله 1816) اگر در شهري اول ماه ثابت شود ، براي مردم شهر ديگر فايده ندارد ، مگر آنكه آن دو شهر به هم نزديك باشند يا انسان بداند كه افق آنها يكي است .

مسأله 1817) اول ماه با تلگراف و مانند آن ثابت نمي شود مگر آنكه دو شهري كه از يكي به ديگري تلگراف كرده اند ، نزديك يا هم افق باشند و انسان بداند تلگراف ، خبري بر اساس حجت شرعيه ؛ مانند حكم حاكم شرع يا شهادت دو مرد عادل بوده است .

(رساله توضيح المسائل ، موسوي اردبيلي ، آيت الله حاج سيد عبدالكريم ، ص 308 )

 حضرت آيت الله شيخ لطف الله صافي گلپايگاني

روزه هاي حرام و مكروه

مسأله 1748) روزه گرفتن در روز عيدفطر و قربان ، حرام است . و نيز روزي كه انسان نمي داند آخر شعبان است يا اول رمضان ، اگر به نيت اول رمضان روزه بگيرد حرام مي باشد .

مسأله 1749) اگر بواسطة گرفتن روزة مستحبي حق شوهر از بين برود ، روزه بر زن حرام است و احتياط مستحب آن است كه اگر حق شوهر هم از بين نرود ، بدون اجازة او روزة مستحبي نگيرد .

مسأله 1750) روزة مستحبي اولاد اگر باعث اذيت پدر يا مادر شود با نهي آنان حرام است ، بلكه اگر از آن نهي نكنند ولي سبب اذيت آنان شود ، يا جد نهي نمايد و روزه سبب اذيت او شود بنابر احتياط واجب جايز نيست .

مسأله 1751) اگر پسر بدون اجازة پدر ، روزة مستحبي بگيرد و در بين روز پدر او را نهي كند اگر در مخالفت نهي اذيت مي شود ، بايد افطار نمايد .مسأله 1752 ) كسي كه مي داند روزه براي او ضرر ندارد ، اگرچه دكتر بگويد ضرر دارد بايد روزه بگيرد و كسي كه يقين يا گمان دارد كه روزه برايش ضرر دارد ، اگرچه دكتر بگويد ضرر ندارد ، بايد روزه نگيرد و اگر روزه بگيرد صحيح نيست .

مسأله 1753 ) اگر انسان احتمال بدهد كه روزه برايش ضرر دارد ، و از آن احتمال ، ترس براي او پيدا شود چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد ، نبايد روزه بگيرد و اگر روزه بگيرد صحيح نيست .

مسأله 1754) كسي كه عقيده اش اين است كه روزه براي او ضرر ندارد ، اگر روزه بگيرد و بعد از مغرب بفهمد روزه براي او ضرر داشته ، بنابر احتياط واجب بايد قضاي آن را بجا آورد .

مسأله 1755) غير از روزه هايي كه گفته شد ، روزه هاي حرام ديگري هم هست كه در كتابهاي مفصل گفته شده است .

    مسأله 1756 ) روزة روز عاشورا و روزي كه انسان شك دارد روزة عرفه است يا عيد قربان مكروه است .

(رساله توضيح المسائل ، صافي گلپايگاني ، شيخ لطف الله ، ص 339 )

حضرت آيت الله يوسف صانعي

مسأله 1720) اول ماه به چهار چيز ثابت مي شود :

اول : آن كه خود انسان ماه را ببيند .

دوم : عده اي كه از گفتة آنان يقين پيدا مي شود ، بگويند ماه را ديده ايم و همچنين است هرچيزي كه بواسطة آن يقين پيدا شود .

سوم : دو مرد عادل بگويند كه در شب ماه را ديده ايم ولي اگر صفت ماه را برخلاف يكديگر بگويند يا شهادتشان خلاف واقع باشد مثل اين كه بگويند داخل دايرة ماه طرف افق بود ، اول ماه ثابت نمي شود . اما اگر در تشخيص بعض خصوصيات اختلاف داشته باشند مثل آن كه يكي بگويد ماه بلند بود و ديگري بگويد نبود  به گفتة آنان اول ماه ثابت مي شود .

چهارم : سي روز از اول ماه شعبان بگذرد كه بواسطة آن ، اول ماه رمضان ثابت مي شود و سي روز از اول رمضان بگذرد كه بواسطة آن ، اول ماه شوال ثابت مي شود .

مسأله 1721) حكم حاكم نسبت به اول ماه و هلال نفوذ ندارد و هركسي بايد خود حجت شرعيه بر اول ماه داشته باشد .

مسأله 1722) اول ماه با پيشگويي منجمين ثابت نمي شود . ولي اگر انسان از گفتة آنان يقين پيدا كند ، بايد به آن عمل نمايد .

مسأله 1723) بلند بودن ماه يا دير غروب كردن آن ، دليل نمي شود كه شب پيش ، شب اول ماه بوده است

مسأله 1724) اگر اول ماه رمضان براي كسي ثابت نشود و روزه نگيرد ، چنانچه دو مرد عادل بگويند كه شب پيش ماه را ديده ايم ، بايد روزة آن روز را قضا نمايد .

مسأله 1725) اگر در شهري اول ماه ثابت شود ، براي مردم شهر ديگر فايده ندارد ، مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند ، يا انسان بداند كه افق آنها يكي است .

مسأله 1726) روزي را كه انسان نمي داند آخر رمضان است يا اول شوال ، بايد روزه بگيرد ولي اگر پيش از مغرب بفهمد كه اول شوال است بايد افطار كند .

مسأله 1727)اگر زنداني نتواند به ماه رمضان يقين كند ، بايد به گمان عمل نمايد و اگر آن هم ممكن نباشد هر ماهي را كه روزه بگيرد صحيح است و بايد بعد از گذشتن يازده ماه از ماهي كه روزه گرفته ، دوباره يك ماه روزه بگيرد ولي اگر بعد گمان پيدا كرد بايد به آن عمل نمايد .

(رساله توضيح المسائل ، صانعي ، آيت الله يوسف ، ص3-272)

حضرت آيت الله شيخ محمد فاضل لنكراني

راه ثابت شدن اول ماه

مسأله 1759) اول ماه به چند چيز ثابت مي شود :

اول : آنكه خود انسان ماه را ببيند .

دوم : عده اي كه از گفته آنان يقين پيدا مي شود بگويند ماه را ديده ايم و همچنين است هرچيزي كه بواسطة آن يقين پيدا شود .

سوم : سي روز از اول ماه شعبان بگذرد كه بواسطة آن اول ماه رمضان ثابت مي شود يا سي روز از اول رمضان بگذرد كه بواسطة آن اول ماه شوال ثابت مي شود .

چهارم : دو مرد عادل بگويند كه در شب ماه را ديده ايم ، ولي اگر صفت ماه را بر خلاف يكديگر بگويند يا شهادتشان خلاف واقع باشد مثل اينكه بگويند داخل دائرة ماه طرف افق بود ، اول ماه ثابت نمي شود . اما اگر در تشخيص بعض خصوصيات اختلاف داشته باشند مثل آنكه يكي بگويد ماه بلند بود و ديگري بگويد نبود بگفتة آنان اول ماه ثابت نمي شود .

پنجم : مجتهد جامع الشرائط حكم كند كه اول ماه است .

مسأله 1796) اگر مجتهد جامع الشرائط حكم كند كه اول ماه است كسي هم كه تقليد او را نمي كند بايد به حكم او عمل كند ، ولي كسي كه مي داند مجتهد جامع الشرائط اشتباه كرده نمي تواند به حكم او عمل نمايد.

مسأله 1797) اول ماه با پيشگويي منجمين ثابت نمي شود ولي اگر انسان از گفتة آنان يقين پيدا كند بايد به آن عمل نمايد .

مسأله 1798) بلند بودن ماه يا دير غروب كردن آن دليل نمي شود كه شب پيش شب اول ماه بوده است .

مسأله 1799) اگر اول ماه براي كسي ثابت نشود و روزه نگيرد چنانچه دو مرد عادل بگويند كه شب پيش ماه را ديده ايم بايد روزة آن روز را قضا نمايد .

مسأله 1800) اگر در شهري اول ماه ثابت شود براي مردم شهر ديگر فايده ندارد ، مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند ، يا انسان بداند كه افق آنها يكي است .

مسأله 1801) اول ماه ما با مخاطرة تلگراف از شهري به شهر ديگر ثابت نمي شود ، مگر دو شهري كه از يكي بديگري تلگراف كرده اند نزديك يا هم افق باشند و انسان بداند كه تلگراف از روي حكم مجتهد جامع الشرائط يا شهادت دو مرد عادل بوده است .

مسأله 1802) روزي را كه انسان نمي داند آخر ماه رمضان است يا اول شوال بايد روزه بگيرد ولي اگر پيش از مغرب بفهمد كه اول شوال است بايد افطار كند .

مسأله 1803) اگر زنداني نتواند به ماه رمضان يقين كند ، بايد به گمان عمل نمايد و اگر آنهم ممكن نباشد هر ماهي را كه روزه بگيرد صحيح است و بايد بعد از گذشتن يازده ماه از ماهي كه روزه گرفته دوباره يك ماه روزه بگيرد و اگر بعد خلاف آن ثابت شود روزه او صحيح است و اگر ثابت شود كه هنوز ماه رمضان نرسيده بايد دوباره روزه بگيرد . (رساله توضيح المسائل ، فاضل لنكراني ، حاج شيخ محمد ، ص 350-349)

حضرت آيت الله مكارم شيرازي

راه ثابت شدن ماه

مسأله 1456) اول ماه از پنج طريق ثابت مي شود :

1- ديدن ماه با چشم ، اما ديدن با دوربين و وسايل ديگري از اين قبيل كافي نيست .

2- شهادت عده اي كه از گفتة آنها يقين پيدا شود (هرچند عادل نباشند ، همچنين هر چيزي كه ماية           يقين گردد ) .

3- شهادت دو مرد عادل ، ولي اگر اين دو شاهد صفت ماه را برخلاف يكديگر بگويند ، يا نشانه هايي بدهند كه دليل بر اشتباه آنهاست به گفتة آنها اول ماه ثابت نمي شود .

4- گذشتن سي روز تمام از اوا ماه شعبان كه اول ماه رمضان با آن ثابت مي شود ، يا گذشتن سي روز تمام از اول ماه رمضان كه اول ماه شوال ثابت مي شود (البته اين در صورتي است كه ماه قبل مطابق همين طرق ثابت شده باشد) .

5- حكم حاكم شرع ، به اين صورت كه براي مجتهد عادلي اول ماه ثابت شود و سپس حكم كند كه آن روز اول ماه است ، در اين صورت پيروي از او بر همه لازم است ، مگر كسي كه يقين به اشتباه او دارد .

مسأله 1457) اول ماه به وسيلة تقويمها و محاسبات منجمين ثابت نمي شود ، هر چند آنها اهل اطلاع و دقت باشند ، مگر اين كه از گفتة آنها يقين حاصل گردد ، همچنين بلند بودن ماه و دير غروب كردن آن دليل بر اين نمي شود كه شب قبل شب اول ماه بوده است . 

مسأله 1458) اگر در شهري اول ماه ثابت شود براي شهرهاي ديگر كه با آن نزديك است كافي است و همچنين شهرهاي دوردستي كه افق آنها با هم متحد است همچنين اگر در بلاد شرقي ماه ديده شود براي كساني كه در بلاد غربي نسبت به آنها باشند كافي است (مثل اين كه اول ماه در مشهد ثابت شود مسلماً براي كساني كه در تهران هستند كافي است ولي عكس آن كفايت نمي كند ) .

مسأله 1459) اگر اول ماه رمضان ثابت نشود روزه واجب نيست ، ولي اگر بعداً ثابت شود كه آن روزي را كه روزه نگرفته اول ماه بوده بايد آن را قضا كند .

مسأله 1460) روزي را كه انسان شك دارد آخر رمضان است يا اول شوال بايد روزه بگيرد ، اما اگر در اثناء روز ثابت شود كه اول شوال است بايد افطار كند هر چند نزديك مغرب باشد .

مسأله 1461) هرگاه شخص زنداني نتواند به ماه رمضان يقين پيدا كند بايد به گمان خود عمل نمايد و آن ماه را كه بيشتر احتمال مي دهد كه ماه رمضان است روزه بگيرد و اگر گمان براي او حاصل نشود هر ماهي را كه روزه بگيرد صحيح است ، ولي احتياط واجب آن است كه اگر زندان او ادامه يابد در سال آينده نيز همان ماه را روزه بگيرد . (رساله توضيح المسائل ، مكارم شيرازي ، ناصر ، 270-269)

حضرت آيت الله موسوي الخميني

راه ثابت شدن اول ماه

مسأله 1730) اول ماه به پنج چيز ثابت مي شود :

اول آنكه خود انسان ماه را ببيند .

دوم عده اي كه از گفتة آنان يقين پيدا شود ، بگويند ماه را ديده ايم و همچنين است هر چيزي كه بواسطة آن يقين پيدا شود .

سوم دو مرد عادل بگويند كه در شب ماه را ديده ايم ولي اگر صفت ماه را بر خلاف يكديگر بگويند يا شهادتشان خلاف واقع باشد مثل اينكه بگويند داخل دائرة ماه طرف افق بود ، اول ماه ثابت نمي شود اما اگر در تشخيص بعض خصوصيات اختلاف داشته باشند مثل آنكه يكي بگويد ماه بلند بود و ديگري بگويد نبود ، بگفتة آنان اول ماه ثابت مي شود .

چهارم سي روز از اول ماه شعبان بگذرد كه بواسطة آن اول ماه رمضان ثابت مي شود و سي روز از اول رمضان بگذرد كه بواسطة آن اول ماه شوال ثابت مي شود .

پنجم حاكم شرع حكم كند كه اول ماه است .

مسأله 1731) اگر حاكم شرع كند كه اول ماه است ، كسي هم كه تقليد او را نمي كند ، بايد بحكم او عمل نمايد ولي كسيكه مي داند حاكم شرع اشتباه كرده ، نمي تواند بحكم او عمل نمايد .

مسأله 1732) اول ماه با پيشگويي منجمين ثابت نمي شود . واي اگر انسان از گفتة آنان يقين پيدا كند بايد به آن عمل نمايد .

مسأله 1733) بلند بودن ماه يا دير غروب كردن آن دليل نمي شود كه شب پيش ، شب اول ماه بوده است .

مسأله 1734) اگر اول ماه رمضان براي كسي ثابت نشود و روزه نگيرد ، چنانچه دو مرد عادل بگويند كه شب پيش ماه را ديده ايم بايد روزة آن روز را قضا نمايد .

مسأله 1735) اگر در شهري اول ماه ثابت شود ، براي مردم شهر ديگر فايده ندارد ، مگر آن دو شهر با هم نزديك باشند يا انسان يداند كه افق آنها يكي است .

مسأله 1736)اول ماه به تلگراف ثابت نمي شود مگر دو شهري كه از يكي بديگري تلگراف كرده اند نزديك يا هم افق باشند و انسان بداند تلگراف از روي حكم حاكم شرع يا شهادت دو مرد عادل بوده است .

مسأله 1737) روزي را كه انسان نمي داند آخر رمضان است يا اول شوال بايد روزه بگيرد . ولي اگر پيش از مغرب بفهمد كه اول شوال است بايد افطار كند .

مسأله 1738) اگر زنداني نتواند به ماه رمضان يقين كند ، بايد بگمان عمل نمايد و اگر آنهم ممكن نباشد هرماهي را كه روزه بگيرد صحيح است و بنابر احتياط واجب بايد بعد از گذشتن يازده ماه از ماهي كه روزه گرفته دوباره يك ماه روزه بگيرد ولي اگر بعد گمان پيدا كرد بايد به آن عمل نمايد .

(رساله توضيح المسائل ، موسوي الخميني ، روح الله ، ص 272-271)

حضرت آيت الله نوري همداني

راه ثابت شدن اول ماه

مسأله 1727) اول ماه به پنج چيز ثابت مي شود :

اول: آنكه ود انسان ماه را ببيند .

دوم: عده اي كه از گفتة آنان يقين پيدا مي شود ، يگويند ماه را ديده ايم و همچنين است هر چيزي كه به واسطة آن يقين پيدا شود .

سوم: دو مرد عادل بگويند كه در شب ماه را ديده ايم ، ولي اگر صفت ماه را برخلاف يكديگر بگويند و يا آسمان صاف باشد و جمعيت زيادي با دقت تمام براي ديدن ماه اجتماع كنند و نبينند دراين صورت كه احتمال عقلائي براي اشتباه آن دو نفر هست بگويند ، اول ماه ثابت نمي شود . اما اگر در تشخيص بعض خصوصيات اختلاف داشته باشند مثل آنكه يكي بگويد ماه بلند بود و ديگري بگويد نبود به گفتة آنان اول ماه ثابت مي شود.

چهارم : سي روز از اول ماه شعبان بگذرد كه به واسطة آن ، اول ماه رمضان ثابت مي شود و سي روز از اول رمضان بگذرد كه به واسطة آن ، اول ماه شوال ثابت مي شود .

پنجم : حاكم شرع حكم كند كه اول ماه است .

مسأله 1728) اگر حاكم شرع حكم كند كه اول ماه است ، كسي هم كه تقليد او را نمي كند ، بايد به حكم او عمل نمايد . ولي كسي كه مي داند حاكم شرع اشتباه كرده نمي تواند به حكم او عمل نمايد .

مسأله 1729) اول ماه با پيشگويي منجمين ثابت نمي شود . ولي اگر انسان از گفتة آنان يقين پيدا كند بايد به آن عمل نمايد .

مسأله 1730) بلند بودن ماه يا دير غروب كردن آن ، دليل نمي شود كه شب پيش ، شب اول ماه بوده است .

مسأله 1731) اگر اول ماه رمضان براي كسي ثابت نشود و روزه نگيرد ، چنانچه دو مرد عادل بگويند كه شب پيش ماه را ديده ايم بايد روزه آن را قضا نمايد .

مسأله 1732) اگر در شهري اول ماه ثابت شود در شهرهاي ديگر چه دور باشند چه نزديك چه در افق متحد باشند يا نه همين قدر كه در شب بودن آن شب مثل مكه و كراچي يا لندن و كابل نه مثل تهران و واشنگتن اشتراك داشته باشند ثابت مي شود .

مسأله 1733) اول ماه به تلگراف ثابت نمي شود ، مگر انسان بداند كه تلگراف از روي حكم حاكم شرع يا شهادت دو مرد عادل بوده است .

مسأله 1734) روزي را كه انسان نمي داند آخر رمضان است يا اول شوال بايد روزه بگيرد . ولي اگر پيش از مغرب بفهمد كه اول شوال است بايد افطار كند .

مسأله 1735) اگر زنداني نتواند به ماه رمضان يقين كند به گمان عمل نمايد و اگر آن هم ممكن نباشد هر ماهي را كه روزه بگيرد صحيح است ، و بنابر احتياط واجب بايد بعد از گذشتن يازده ماه از ماهي كه روزه گرفته دوباره يك ماه روزه بگيرد ولي اگر بعد گمان پيدا كرد بايد به آن عمل نمايد .

(رساله توضيح المسائل ، نوري همداني ، حاج آقا حسيني ، ص 334-333)

نظر ولي فقيه حضرت آيت الله خامنه اي

رؤيت هلال

س 834 : همانطور كه مي دانيد ، وضعيت هلال در آخر يا اول ماه به يكي از حالت هاي زير است :

1- غروب هلال قبل از غروب خورشيد باشد .   

2- غروب هلال مقارن با غروب خورشيد باشد .

3- غروب هلال بعد از غروب خورشيد باشد .

اميدواريم بيان فرمائيد كه كداميك از حالات سه گانه فوق را مي توان به وسيله برنامه هاي محاسبه كننده الكترونيكي دقيق براي دورترين نقاط عالم محاسبه كرد ؟ آيا استفاده از اين محاسبات براي تعيين اول ماه قبل از حلول آن امكان دارد يا اينكه حتماً بايد ماه با چشم رؤيت شود ؟

ج: معيار اول ماه ، هلالي است كه بعد از غروب خورشيد غروب مي كند و رؤيت آن قبل از غروب ممكن باشد و محاسبات علمي اگر موجب يقين براي مكلف نشود اعتبار ندارد .

س853 : آيا رؤيت تصوير هلال ماه با استفاده از دوربين CCD و انعكاس نور و بازخواني اطلاعات ضبط شده توسط رايانه ، براي اثبات اول ماه كفايت مي كند ؟

ج: رؤيت با وسيله فرقي با رؤيت به طريق عادي ندارد و معتبر است . ملاك آن است كه عنوان رؤيت محفوظ باشد . پس رؤيت با چشم و با عينك و با تلسكوپ محكوم به حكم واحدند اما در مورد انعكاس به رايانه كه در آن صدق عنوان رؤيت معلوم نيست محل اشكال است .

س836 : اگر هلال ماه شوال در يك شهر ديده نشود ، ولي تلويزيون و راديو از حلول آن خبر دهند آيا كافي است يا تحقيق بيشتري واجب است ؟

ج : اگر مفيد اطمينان به ثبوت هلال گردد يا صدور حكم به هلال از طرف ولي فقيه باشد ، كافي است و نيازي به تحقيق نيست .

س 837 : اگر تعيين اول ماه رمضان و عيد سعيد فطر به علت عدم امكان رؤيت هلال اول ماه به سبب وجود ابر در آسمان يا اسباب ديگر ، ممكن نباشد و سي روز ماه شعبان يا ماه رمضان كامل نشده باشد ، آيا براي ما كه در ژاپن زندگي مي كنيم جايز است كه به افق ايران عمل كرده و يا به تقويم اعتماد كنيم ؟ وظيفة ما چيست؟

ج : اگر اول ماه از طريق رؤيت هلال حتي در افق شهرهاي مجاوري كه يك افق دارند و يا از طريق شهادت دو فرد عادل و يا از طريق حكم حاكم ثابت نشود ، بايد احتياط كرد تا اول ماه ثابت شود ، و رؤيت هلال در ايران كه در غرب ژاپن واقع است ، براي كساني كه مقيم ژاپن هستند ، اعتبار ندارد .

س 838 : آيا اتحاد افق در رؤيت هلال شرط است يا خير ؟

ج : رؤيت هلال در شهرهائي كه در افق متحد و يا نزديك به هم هستند و يا در شهرهائي كه در شرق واقع شده اند كافي است .

س 839 : مقصود از اتحاد افق چيست ؟

ج : منظور از آن ، شهرهائي است كه در طول خط واحدي واقع شده اند . بنابراين اگر دو شهر در يك خط طولي باشند (مراد از طول ، طول در اصطلاح علم هيئت است ) گفته مي شود كه آنها در افق متحد هستند .

س 840 : اگر روز بيست و نهم ماه در تهران و خراسان عيد باشد ، آيا براي افرادي هم كه در شهري مانند بوشهر مقيم هستند ، جايز است افطار كنند ؟ با توجه به اينكه افق تهران و خراسان با افق بوشهر يكي نيست؟

ج : به طور كلي اگر اختلاف بين افق دو شهر به مقداري باشد كه با فرض رؤيت هلال در يكي ، هلال در ديگري قابل رؤيت نباشد ، رؤيت آن در شهرهاي غربي براي مردم شهرهاي شرقي كه خورشيد در آنها قبل از شهرهاي غربي غروب مي كند كافي نيست ، بر خلاف عكس آن .

س 841 : اگر بين علماي يك شهر راجع به ثبوت هلال يا عدم آن اختلاف رخ دهد و عدالت آنها هم نزد مكلف ثابت بوده و به دقت همة آنها در استدلال خود مطمئن باشد وظيفة واجب مكلف چيست ؟

ج : اگر اختلاف دوبينه به صورت نفي و اثبات باشد ، يعني يكي مدعي ثبوت و ديگري مدعي عدم ثبوت آن باشد اين اختلاف موجب تعارض دوبينه و تساقط هر دو است ، و وظيفه مكلف اين است كه هر دو نظر را كنار گذاشته و دربارة افطار كردن يا روزه گرفتن به آنچه كه مقتضاي اصل است ، عمل نمايد . ولي اگر بين ثبوت هلال و عدم علم به ثبوت آن اختلاف داشته باشند به اين صورت كه بعضي از آنها مدعي رؤيت هلال باشند و بعضي ديگر مدعي عدم مشاهدة آن ، قول كساني كه مدعي رؤيت هلال هستند ، در صورت عادل بودن ، حجت شرعي براي مكلف است و بايد از آن متابعت كند و همچنين اگر حاكم شرعي حكم به ثبوت هلال نمايد ، حكم وي حجت شرعي براي همة مكلفين است و بايد از آن پيروي كنند .

س 842 : اگر شخص هلال ماه را ببيند و بداند كه رؤيت هلال براي حاكم شرع شهر او به هر علتي ممكن نيست آيا او مكلف است كه رؤيت هلال را به حاكم اطلاع دهد ؟

ج : اعلام بر او واجب نيست مگر آنكه ترك آن مفسده داشته باشد .

س 843 : همانگونه كه مي دانيد اكثر فقهاي بزرگوار پنج راه را براي ثبوت اول ماه شوال در رساله هاي عمليه خود بيان كرده اند كه ثبوت نزد حاكم شرع در ضمن آنها نيست ، بنابراين چگونه بيشتر مؤمنين به مجرد ثبوت اول ماه شوال نزد مراجع ، روزه خود را فطار مي كنند ؟ شخصي كه از اين راه اطمينان به ثبوت هلال پيدا نمي كند ، چه تكليفي دارد ؟

ج : تا حاكم حكم به رؤيت هلال نكرده ، مجرد ثبوت هلال نزد او ، براي تبعيت ديگران از وي كافي نيست مگر آنكه اطمينان به ثبوت هلال حاصل نمايند .

س 844 : اگر ولي امر مسلمين حكم نمايد كه فردا عيد است و راديو و تلويزيون اعلام كنند كه هلال در چند شهر ديده شده است ، آيا عيد براي تمامي نواحي كشور ثابت مي شود يا فقط براي شهرهايي كه ماه در آنها ديده شده و شهرهاي هم افق با آنها ثابت مي گردد ؟

ج : اگر حكم حاكم شامل همه كشور باشد ، حكم او شرعاً براي همة شهرها معتبر است .

س 845 : آيا كوچكي هلال و باريك بودن و اتصاف آن به خصوصيات هلال سب اول ، دليل بر اين محسوب مي شود كه شب قبل شب اول ماه نبوده ، بلكه شب سي ام ماه قبلي بوده است ؟ اگر عيد براي شخصي ثابت شود و از اين راه يقين پيدا كند كه روز قبل عيد نبوده ، آيا قضاي روزة روز سي ام ماه رمضان را بايد به جا آورد؟

ج : مجرد كوچكي و پائين بودن هلال يا بزرگي و بالا بودن وي ا پهن يا باريك بودن آن دليل شرعي شب اول يا دوم بودن نيست ، ولي اگر مكلف از آن علم به چيزي پيدا كند بايد به مقتضاي علم خود در اين زمينه عمل نمايد .

س 846 : آيا استناد به شبي كه در آن ماه به صورت قرص كامل است (شب چهاردهم) و اعتبار آن به عنوان دليل براي محاسبة اول ماه جايز است تا از اين راه وضعيت يوم الشك معلوم شود كه مثلاً روز سي ام ماه رمضان است و احكام روز ماه رمضان بر آن مترتب شود ، مثلاً بر كسي كه اين روز را براساس بينه روزه نگرفته حكم به وجوب قضاي روزه شود و كسي هم كه به دليل استحصاب بقاي ماه رمضان روزه گرفته ، بري ء الذمه باشد ؟

ج : امر مذكور حجت شرعي بر آنچه ذكر شد ، نيست ، ولي اگر مفيد علم به چيزي براي مكلف باشد ، واجب است كه طبق آن عمل نمايد .

س 847 : آيا استهلال در اول هر ماه واجب كفائي است يا احتياط واجب ؟

ج : استهلال في نفسه واجب شرعي نيست .

س 848 : آيا اول ماه مبارك رمضان و آخر آن با رؤيت هلال ثابت مي شود يا با تقويم ، هر چند ماه شعبان سي روز نباشد ؟

ج : اول يا آخر ماه رمضان با رؤيت شخص مكلف يا با شهادت دو فرد عادل يا با شهرتي كه مفيد علم است يا با گذشت سي روز و يا بوسيلة حكم حاكم ثابت مي شود .

س 849 : اگر تبعيت از اعلام رؤيت هلال توسط يك دولت جايز شد ، و آن اعلام معياري علمي براي ثبوت هلال سرزمين هاي ديگر را تشكيل دهد ، آيا اسلامي بودن آن حكومت شرط است ، يا اينكه عمل به آن حتي اگر حكومت ظالم و فاجر هم باشد ، ممكن است ؟

ج : ملاك در اين مورد ، حصول اطمينان به رؤيت در منطقه اي است كه نسبت به مكلف كافي محسوب              مي شود .

س 850 : خواهشمند است نظر مبارك خود را در خصوص اعتكاف در مساجد (جامع و غير جامع ) بيان فرمائيد ؟

ج : در مسجد جامع صحيح است و در مسجد غيرجامع رجاءاً اشكال ندارد و تعريف مسجد جامع در مباحث نماز گذشت .

(رساله اجوبه الاستفتات ، خامنه اي ، آيت الله حاج سيد علي ، ص 176-173

نتيجه :

با توجه به نظرات علمي در مورد رؤيت هلال ماه وجود اختلاف نظر در اين مورد مي تواند امري طبيعي و ممكن تلقي گردد زيرا احتمال خطا و اشتباه در مورد علم بر هيچكس پوشيده نيست البته امروزه با توجه به پيشرفت وسايل و ابزار آلات موردنياز در زمينه ي رؤيت هلال ماه پيش بيني تعيين اول هر ماه تا اندازه اي امكان پذير شده است اما اين پيش بيني نمي تواند هميشه صددرصد صحيح باشد كما اينكه ما در بعضي از سالها اختلاف بين آنچه كه در تقويم سالانه نوشته شده با آنچه در واقعيت رخ مي دهد را مشاهده مي كنيم و از آنجائيكه انجام فرايض واجب ديني بايد از نظر زمان و مكان صحيح اجرا شود ، حصول اطمينان در رؤيت ماه به خصوص براي ماههاي رمضان و شوال از اهميت ويژه اي برخوردار است و سهل انگاري و بي توجهي در اين مورد مي تواند در عدم قبولي اعمال ما مؤثر واقع گردد . بنابراين كشور ما كه از نعمت مراجع و دانشمندان آگاه به اين فن برخوردار است لازم است با حساسيت و دقت نظر بيشتري به اين مهم بپردازند مضافاً بر اينكه در زمينه هاي پژوهشهاي علمي با موضوعات نجومي بالاخص رؤيت هلال ماه ، دانشمندان ايراني هميشه حرف براي گفتن در بين ملل و كشورهاي ديگر دارندو حتي در بعضي موارد سرآمد هستند ، با اين حال لازم است بين نظرات فقهي و علمي وحدت نظر انجام گيرد كه حل اين مشكل از نظر اكثريت مراجع تقليد كه ذكر شد با تبعيت از «ولي فقيه» در اين زمينه حل مي گردد ، مگر كسانيكه مطمئن هستند «ولي فقيه» در رؤيت ماه اشتباه كرده است كه اين خود نياز به تخصص ويژه دارد و مربوط به افرادي خاص است ولي عامه ي مردم با توجه به نظرات اكثريت «مراجع تقليد» بايد تبعيت از « ولي فقيه» بپردازند و هيچ مشكلي مقدم آنان نيست زيرا در هر صورت به تكليف عمل كرده اند .

لذا با توجه به اقدامات گسترده از سوي دفتر مقام معظم رهبري و بهره برداري از آخرين ابزارها و تكنيك ها جهت رؤيت هلال ماه نور ، حجت بالغه اي است تا همه بزرگان و متدينان براي آن احترام قائل شده و بدان عمل كنند .

اميدواريم موانع اين اختلاف نظرها در سالهاي آينده بكلي از بين برود تا زمينه هاي وحدت نظر در مؤمنان و روزه داران بيشتر گردد اگرچه كه در هر حال همه آنها به تكليف شرعي و ايماني خود عمل كرده و انشاء الله اعمالشان مورد قبول بارگاه ربوبي حضرت حق قرار گيرد .

منابع :

1- خامنه اي ، آيت الله حاج سيد علي ، رساله اجوبه الاستفتات ، بين الملل ، چاپ سوم ، سال 1381 .

2- سايت WWW.MOON.NSSRA.IR (واحد پژوهش هلال ماه ) .

3- صافي گلپايگاني ، آيت الله حاج شيخ لطف الله ، رساله توضيح المسائل ، حضرت معصومه (س) ، چاپ 35 شهريور 1381 .

4- صانعي ، آيت الله يوسف ، رساله توضيح المسائل ، ميثم تمار ، چاپ 31 ، قم ، تابستان 1380 .

5- صفي نژاد ، جواد ، مباني جغرافياي انساني ، دانشگاه تهران ، آبان 1386 .

6- فاضل لنكراني ، آيت الله حاج شيخ محمد ، رساله توضيح المسائل ، مهر ، خرداد 1381 .

7- مكارم شيرازي ، آيت الله ناصر ، رساله توضيح المسائل ، فكر برتر ، چاپ سوم ، تهران 1380 .

8- موسوي اردبيلي ، آيت الله حاج سيد عبدالكريم ، رساله توضيح المسائل ، نجات ، چاپ سوم ، قم بهار1381

9- موسوي الخميني ، آيت الله سيد روح الله ، رساله توضيح المسائل ، هاتف مشهد ، چاپ 18 ، سال1385.

10- نوري همداني ، آيت الله حاج آقا حسين ، رساله توضيح المسائل ، مهدي ، چاپ 18 ، بهار 1381 .

 

بهترین دعا دعای فرج است

 

بار الها فرج مهدیمان را برسان

 

 

 

 

مرهم این دل خون گشته مان را برسان

 

 

 

 

شیعه تا چند خورد چوب غریبی یا رب

 

 

 

 

برسان صاحب ما گمشدگان را برسان

 

 

 

 

چرخ سرگشته گیتی توببین حیران است

 

 

 

 

وارث گیتی و این چرخ و زمان را برسان

 

 

 

 

تا منور کنی از روی مهش چشم جهان

 

 

 

 

ای خدا آن مه زیبای نهان را برسان

 

 

 

 

ما همه چشم تر از غیبت مهدی داریم

 

 

 

 

صبر تا چند کنیم حضرتمان را برسان

 

 

 

 

جان به لب آمد و دیگر زنفس افتادیم

 

 

 

 

راحت جان ، نفس بی نفسان را برسان

 

 

 

 

تا بگیرد ز عدئ هستی و میدان داری

 

 

 

 

وارث تیغ دو سر ، سرورمان را برسان

 

 

 

 

یا اجل را تو بگو مهلت دیگر بدهد

 

 

 

 

یا طبیب دل ما محتضران را برسان

 

 

 

 

مونس و همدم ما غمزدگان را برسان

 

 

 

 

بارالها فرج مهدیمان را برسان

 

 

همه بالند به هر چیزی و من می بالم

 

 

 

 

به علی چون که تملک به سماها دارد

 

 

 

 

شب قدر است و سماوات همه غرق سرور

 

 

 

 

این چنین شب چو تعلّق به تولّا دارد

 

 

 

 

شهد شیرین شهادت چون بدین گونه چشید

 

 

 

 

جبرئیلش ز علی عجز و تمنا دارد

 

 

 

 

شب نازل شدن وحی و کرامات علی

 

 

 

 

هر دو هم در دل وهم دیده ما جا دارد

 

 

با سلام و احترام

بدینوسیله فرارسیدن سال تحصیلی ۸۷-۸۶  و بهار قرآن را به همه ی همکاران عزیز تبریک عرض نموده و

امیدواریم با همکاری و هم اندیشی درجهت کیفی نمودن گروه معارف اسلامی گام های موثری برداریم .